Religie: Een katholiek boek, gedrukt in Amsterdam

Jurist, dichter, toneelschrijver, politicus, kunstenaar, maar bovenal vrijdenkend humanist. Dirck Volkertszoon Coornhert (1522-1590) was een veelzijdig man die fel ageerde tegen katholieke kettervervolging, calvinistische predestinatieleer en geloofsvervolging door de staat. Het is dan ook niet gek dat hij als stadssecretaris van Haarlem grote invloed heeft gehad op de godsdienstige opvattingen van Willem van Oranje. Het is echter ook deze betrekking met Willem van Oranje die hem een verdacht man maakte en hem na de Beeldenstorm – Coornhert was Katholiek – dwong in ballingschap naar Duitsland te vertrekken.

Pas in 1576, na de Pacificatie van Gent, zou hij definitief terugkeren naar Holland. Hij kwam te wonen in Haarlem, maar na de moord op Willem van Oranje en het overlijden van zijn beschermheer Nicolaes van der Laan, burgemeester van Haarlem, moest hij opnieuw een veilig heenkomen zoeken vanwege zijn vroegere betrekkingen en religieuze opvattingen. Hij vestigde zich in Emden en daarna in Gouda, waar hij respectievelijk zijn moralistische Zedekunst (1588) en anti-predestinatieleer Van de Predestinatie, Verkiezinge en verwerkpinghe Godes ontwarringe (1589) publiceerde.

fragment van gravure met de initialen van de maker Coornhert

Hoewel de humanist vloeiend Latijn en Grieks beheerste – hij vertaalde onder andere werken van Cicero, Seneca, Homerus en Boëthius – schreef hij zijn eigen traktaten in het Nederlands. Hierdoor heeft Coornhert nooit de internationale bekendheid bereikt die Erasmus wel kreeg, maar als humanist en theoloog doet hij niet voor hem onder.

Het boek dat u hier onder ziet, is een na zijn dood gedrukte uitgave van een ander theologisch werk van Coornhert: Oorsake ende middelen vander menschen zalicheijde ende verdoemenisse: een stevig traktaat over de manieren waarop de mens verdoemenis en zielenheil kan bereiken, met referenties aan relevante psalmen en bijbelpassages.

Het werk staat in een lange typografische traditie. Het boek is namelijk gezet in een Gotische Textualis, de typisch Gotische letter die in Zuid-Europa al in de loop van de zestiende eeuw terrein verloor aan de Romeinse lettertypen, maar in de Lage Landen onverminderd populair bleef voor religieuze werken en officiële documenten. Het huidige boek is daar een mooi voorbeeld van.

Hoewel het stadsbestuur protestants was, werden het Katholieke geloof en verzet tegen het Calvinisme gedoogd in Amsterdam. Katholieken verzamelden zich in schuilkerken op zolders en in kelders van woonhuizen, waar zij ongestoord hun geloof konden belijden, zolang de stad er maar voor werd betaald. Financiële motieven spelen zeker een rol in de godsdienstpolitiek van Amsterdam in de zeventiende eeuw. Zo konden katholieke drukkers in Amsterdam bovengronds opereren. Het stadsbestuur verdiende immers geld aan de productie en bovenal export van katholieke werken. Zoals dit theologische traktaat van Coornhert.

D.V. Coornhert. Oorsake(n) ende middelen vander menschen zalicheijde ende verdoemenisse
[Amsterdam Barent Adriaensz,] 1603

[Tycho Blauw]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s