Boekgeschiedenis: Een nieuwe manier van lezen in Lyon, Macrobius ad Eustachii

Macrobius was misschien wel de meest gelezen middeleeuwse auteur – en de schrijver met de minste originele ideeën. Hoewel Macrobius een moeilijk te overschatten invloed heeft gehad op het middeleeuws en vroeg-humanistisch gedachtegoed, heeft deze vierde-eeuwse auteur weinig van de onderwerpen die hij behandelt zelf onderzocht. Zoals de meeste laat-antieke auteurs is Macrobius dan ook eerder een verzamelaar dan een originele denker. Hij is vooral bekend door zijn Saturnalia en commentaar op Cicero’s Droom van Scipio: twee encyclopedische werken, respectievelijk gericht op het uiteenzetten van de Romeinse cultuur en het Neoplatonisme. Over de man zelf is maar weinig bekend. Historici kunnen slechts speculeren over zijn afkomst, religie en bezigheden. 

Wat wel bekend is, is wat hij wilde met zijn werk. Macrobius droeg zijn werken op aan zijn zoon Eustachius. In deze opdracht aan zijn zoon schuilt dan ook de kracht van Macrobius. Zijn teksten hebben vanwege hun brede strekking door de eeuwen heen verschillende lezers met een zekere ontwikkeling in hun interesses en leesstijlen onderwezen. Deze ontwikkeling is te herkennen in en te herleiden naar de dragers van hun tekst: het handschrift en het boek. 

Hoewel de interesses van zijn lezers misschien veranderde in de loop der tijd, is Macrobius zijn toegankelijkheid altijd bepalend geweest voor zijn populariteit. Hij vertoont in zijn schrijfstijl namelijk een enorme drang naar helderheid en overzicht. In zijn Commentaar op de droom van Scipio vertelt hij als een ervaren docent per hoofdstuk van te voren aan zijn zoon (en daarmee de lezer) wat hij gaat behandelen om vervolgens steeds af te sluiten met een korte samenvatting. Deze haast pedagogische benadering van de Neoplatoonse doctrines heeft hem dan ook zowel onder middeleeuwse auteurs als wel als in kloosters en op universiteiten veel navolging bezorgd. Dit is niet gek wanneer je kijkt naar de onderwerpen die Macrobius behandelt: astronomie, droomtheorie en geografie waren van grote interesse voor de middeleeuwse lezer. In zijn boek Texts and transmissions: a survey of the Latin classic telt Bruce Barker-Benfield dan ook in totaal tweehonderddertig handschriften met de tekst van Macrobius zijn Commentaar tussen de negende en vijftiende eeuw. 

1. Lat. 16679 Parijs Macrobius Commentaar op de droom van Scipio folio 3v. Bladspiegel

Een van deze handschriften is Lat.16679 Somnio Scipionis Macrobius uit de Nationale Bibliotheek van Frankrijk, Parijs. Dit twaalfde eeuws handschrift van veertig folia bevat beide delen van het Commentaar op de droom van Scipio, geschreven in zevendertig regels door een proto-gotische hand (fig. 1). Het handschrift lijkt grotendeels typisch voor de productie van het Commentaar in Frankrijk. Ondanks dat het gebruikelijk is voor een Commentaar om bij wijze van een inleiding met (een deel) van Cicero’s tekst uit de De Re Publica te beginnen, gaat dit handschrift direct van start met Macrobius. Het manuscript bevat slechts één initiaal: op de eerste pagina beslaat een rode i acht regels. Er is daarnaast ook ruimte vrijgelaten voor een initiaal van twee regels aan het begin van het tweede boek. Hoewel de tekst wel alle vijf de standaard diagrammen bevat en zelfs drie diagrammen zijn toegevoegd in de marge, is die initiaal er nooit meer gekomen (fig. 2). Dit betekent dat het de intentie van de kopiist is geweest om alleen in de twee delen van het Commentaar een duidelijke onderverdeling te maken. Het onderscheiden van hoofdstukken en paragrafen was dus niet noodzakelijk. 

2, Lat. 16679 Parijs Macrobius Commentaar op de droom van Scipio met het begin van delen een en twee van het Commentaar op de droom van Scipio van Macrobius. Deel een (links) bevat een initiaal in tegenstelling tot deel twee (rechts).

Deze manier van tekstverdeling speelt een ononderbroken lezing van het Commentaar in de hand. De tekst is immers op zo’n manier gepresenteerd dat het lijkt alsof Macrobius zijn Commentaar alleen in zijn geheel begrepen kan worden. Dit wordt ondersteund door de theorie van Luigi Scarpa. Hij meent dat deel een en twee van het Commentaar op de Droom van Scipio twee verschillende toelichtingen zijn op de manier waarop Cicero gebruikt kan worden om de leer van Plato te verduidelijken. De twee verschillende Commentaren moeten dus los van elkaar in hun geheel gelezen worden. Aan de marginalia te zien, is dit handschrift (net als velen anderen kopijen van Macrobius) veelvuldig bestudeerd. De meeste aandacht is echter uitgegaan naar het eerste Commentaar. In de hoofdstukken over de oorsprong en aard van de ziel en over kosmografie bevinden zich namelijk de meeste marginalia. 

In twaalfde eeuwse handschriften van de Saturnalia komt het ook dikwijls voor dat er geen sprake is van enige consistente hoofdstukindeling. De Saturnalia werd echter op een later moment populair dan het Commentaar op de Droom van Scipio: hoewel Macrobius zijn Commentaar vooral in de twaalfde eeuw veel aanzien genoot, werd de Saturnalia in deze periode weinig gekopieerd en gelezen. De vijftiende eeuw zorgde met haar hernieuwde interesse in mythographie (het verzamelen en interpreteren van mythes), Romeinse cultuur en Vergilius pas voor een toename in de hoeveelheid bestaande kopieën. De Saturnalia is immers een serie aan dialogen, in de stijl van Plato’s Symposium, waarin verschillende historische, mythologische en grammatische discussies de hoofdrol spelen. Nicolaas Jenson (ca. 1420-1480) drukte in Venetië de editio princeps in 1472 (fig. 3). Waar de twee werken apart zijn doorgegeven gedurende de middeleeuwen, combineert Jenson de Saturnalia met het Commentaar op de Droom van Scipio. Hij zette hiermee een trend die nog twee eeuwen gevolgd zou worden. 

3, Macrobius Commentaar op de droom van Scipio en de Saturnalia, Nicolas Jenson 1472 Venetië. 

Een van deze navolgers is de humanistische drukker Sebastién Gryphe (1492-1556), werkzaam in Lyon. Gryphe heeft volgens het USTC de meeste edities van Macrobius gepubliceerd. Zes van de eenenvijftig edities die tussen 1472 en 1643 verschenen, zijn namelijk gedrukt door Sebastién Gryphe. Halverwege de 16e eeuw stond hij, geprezen om zijn vormgeving en accuraatheid, aan de top van de humanistische boekdrukkunst in Lyon. Lyon ging toentertijd gelijk op met Venetië als centrum van de boekdrukkunst in Europa. Gryphe publiceerde rond deze periode drie edities van het werk van Macrobius: in 1548, 1550 en 1556 (fig. 4). In deze drukken zijn nog een aantal principes uit de handschrift traditie te bemerken. Zo bevatten de drie edities de volledige Somnium Scipionis van Cicero en alle vijf de diagrammen zoals ze beschreven zijn in de tekst. Gryphe heeft daarnaast bij alle edities drie afbeeldingen in het tekstblok gezet die in de handschriften later toegevoegd zijn in de marge (fig. 5). Toch is aan de drukken te zien dat de renaissance in volle gang was, en dat met haar een nieuwe manier van lezen opkwam. 

4,Macrobius, Commentaar op de droom van Scipio en de Saturnalia, Sebastién Gryphe 1548, 1550 en 1556, Lyon.

Deze nieuwe leeswijze toont zich vooral in de grotere toegankelijkheid van de gedrukte edities ten opzichte van hun handgeschreven tegenhangers. Gryphe maakt het met een paar aanvullingen namelijk makkelijker om in de tekst te zoeken. Een van deze aanvullingen is de verdeling van de tekst van het Commentaar en de Saturnalia in overzichtelijke hoofdstukken. Zogeheten ‘running titles’ stellen daarnaast in welk van de twee boeken de lezer zich bevindt en in welk deel. Aan alle hoofdstukken zijn vervolgens korte introducties en samenvattingen toegevoegd (fig. 6). In de tekst bevinden zich ook marginalia van de humanist François Rabelais (1483-1553). Rabelais focust zich in tegenstelling tot de glossen die we kennen uit de handschriften minder op het toelichten van de inhoud en meer op het toevoegen van bronnen en verwijzingen. Hij toont ook een grotere interesse in de Saturnalia dan in het Commentaar op de droom van Scipio. Gryphe heeft aan het einde van de edities nog een index met namenregister ingevoegd. 

5, Links, Lat. 16679 Parijs Macrobius Commentaar op de droom van Scipio. Rechts, Macrobius, Commentaar op de droom van Scipio en de Saturnalia, Sebastién Gryphe 1550, Lyon. In het handschrift is de diagram in de marge toegevoegd terwijl Gryphe de diagram in het tekstblok heeft opgenomen. 

Net zoals het gebrek aan leeshulpen een bepaalde leeswijze impliceert, verandert de toevoeging van hoofdstukken, samenvattingen en een index de manier waarop de edities van Gryphe gebruikt kunnen worden. Net als de meeste drukken van Macrobius, maken deze edities het makkelijk om door het boek te bladeren naar het gewenste onderwerp, zonder dat de lezer de hele tekst door moet ploegen. Deze verandering is te herleiden naar de grotere verspreidingscapaciteit van het gedrukte boek vergeleken met het handgeschreven manuscript. De toegenomen circulatie van boeken maakte het mogelijk om verwijzingen uit verschillende boeken te vergelijken. Een snelle toegang tot specifieke informatie werd hierdoor een vereiste, vooral voor teksten die zulke uiteenlopende onderwerpen behandelen als die van Macrobius.

6, Macrobius, Commentaar op de droom van Scipio en de Saturnalia, Sebastién Gryphe 1550, Lyon. Gryphe’s indeling in verschillende delen en hoofdstukken, ‘running titles’ en samenvattingen

De verschillen tussen Gryphe’s individuele edities bevinden zich dan ook niet in hun indeling. Gryphe blijft in zijn edities daarentegen zoeken naar de beste vormgeving van de pagina. In de editie van 1548 verandert de titel van deel twee van het Commentaar en hoofdstuk twee tot zeven van de Saturnalia in vergelijking met de eerste hoofdstukken (fig. 7).

7, Macrobius, Commentaar op de droom van Scipio en de Saturnalia, Sebastién Gryphe  (links) 1548, (rechts) 1550, Lyon. De titel van het tweede deel van de Saturnalia verandert van 1548: “Macrobii au-“ naar 1550: “Macrobii”.

In Gryphe’s latere edities blijven de titels het gehele boek hetzelfde (fig. 7). In de edities van 1550 en 1556 verandert de plaatsing van de hoofdstuk titels daarentegen per hoofdstuk. In 1548 had deze titel nog een vaste plek. Ten opzichte van haar voorganger bevat de editie van 1556 (een van Sebastién Gryphe’s laatste boeken) eigenlijk maar weinig nieuwigheden. Zelfs haar gehistoriseerde initialen zijn hergebruikt uit vorige drukken van Macrobius: vier van de zeven initialen waren zelfs al gebruikt in de 1548 editie. Sebastién Gryphe maakte met zijn drukken dus gebruik van een vaste indeling die hij het best naar voren wilde laten komen in de vormgeving van zijn pagina. 

In de handschriften en boeken met de werken van Macrobius zijn verschillende interesses en leesstijlen te ontdekken. Van de twaalfde eeuw naar de zestiende eeuw vindt er een verandering plaats binnen het gebruik van non-fictie teksten. Waar de middeleeuwer een tekst in zijn geheel, ononderbroken bestudeerde, was de renaissance lezer een meer fragmentarische manier van lezen gewend. De middeleeuwse leeswijze kenmerkt zich dan ook door een zeker holisme: de tekst van Macrobius zijn Commentaar op de droom van Scipio is meer dan een bijeenvoeging van uiteenlopende onderwerpen. De interactie tussen deze onderwerpen in het Commentaar is essentieel om Macrobius te begrijpen. Dit maakt het gebrek aan leeshulpen en onderverdeling in hoofdstukken in handschriften zoals Lat. 16679 Parijs dan ook niet meer dan logisch. De tekst moet in zijn geheel begrepen worden. 

In de renaissance voegen drukkers Macrobius zijn Saturnalia en Commentaar samen. Met de komst van het humanisme nam de interesse van lezers in Vergilius, mythografie en de Romeinse cultuur gestaag toe. Gecombineerd met een grotere beschikbaarheid van boeken ontstond er vraag naar een manier om snel specifieke informatie te vinden en teksten te vergelijken. Sebastién Gryphe probeerde in het centrum van de humanistische boekdrukkunst de tekst van Macrobius dan ook zo toegankelijk mogelijk te maken. Met zijn ‘running titles’, samenvattingen en indexen maakt hij het voor de lezer mogelijk om veel gerichter te zoeken en te lezen per onderwerp. Net als Macrobius heeft Sebastién Gryphe weinig van deze toevoegingen zelf bedacht, noch is zijn streven naar toegankelijkheid uniek. Hij stond in zijn tijd dan ook meer bekend om zijn strakke vormgeving. Zijn edities uit 1548, 1550 en 1556 tonen dat hij bleef zoeken naar de beste lay-out van zijn pagina. Met zijn weldoordachte en gebalanceerde bladspiegel heeft Gryphe de tekst van Macrobius voor de nieuwe lezers aantrekkelijk gemaakt. Het feit dat hij Macrobius vijf keer heeft heruitgegeven, betekent dat hij hierin zeer succesvol was.

Bronnen:

Barker-Benfield,Bruce. Texts and transmissions: a survey of the Latin classic. Oxford: Clarendon press, 1983.

Barker-Benfield, Bruce. “The manuscripts of Macrobius’ Commentary on the Somnium Scipionis.” Proefschrift, University of Oxford, 1975.

Caiazzo, Irene. Lectures médiévales de Macrobe: Les Glosae Colonienses super Macrobium. Parijs: libraire philosophique, 2002.

Dorfbauer, Lukas J. “Die Bucheinteilung der ‘Saturnalia’ des Macrobius.” Museum Helveticum 67.1 (2010): 43–63.

Febvre, Lucien, en Henri-Jean Martin. The Coming of the Book: The Impact of Printing, 1450-1800. London: Verso, 2010.

Guggisberg, Hans R. en Bruce Gordon. Sebastian Castellio, 1515-1563: Humanist and Defender of Religious Toleration in a Confessional Age. London: Routledge, 2017.

Hiatt, Alfred. “the map of Macrobius before 1100.” Imago Mundi 59 no 2 (2007): 154.

LeCompte, Stéphanie. La chaîne d’or des poètes: présence de Macrobe dans l’Europe humaniste. Genève: Librairie Droz, 2009.

New Dictionary of the History of ideas. “Neoplatonism.” Geraadpleegd op 15 maart 2020. Https://go galecom.proxy.uba.uva.nl:2443/ps/i.do?p=GVRL&u=amst&id=GALE%7CCX3424300542&v=2. 1&it=r&sidexlibris.

Macrobius (Ambrosius Aurelius Theodosius), en Luigi Scarpa. Macrobii Ambrosii Theodosii Commentariorum in Somnium Scipionis libri duo. Padova: Liviana Ed., 1981.

Macrobius (Ambrosius Aurelius Theodosius), M. Tullius Cicero, en William H. Stahl. Commentary on the Dream of Scipio : [by Marcus Tullius Cicero]. New York: Columbia University Press, 1952.  

New Dictionary of the History of ideas. “Neoplatonism.” Geraadpleegd op 15 maart 2020. Https://go galecom.proxy.uba.uva.nl:2443/ps/i.do?p=GVRL&u=amst&id=GALE%7CCX3424300542&v=2. 1&it=r&sidexlibris.

Pettegree, Andrew, en Malcolm Walsby. French Books III & IV (FB) (2 vols.): Books published in France before 1601 in Latin and Languages other than French. Leiden: BRILL, 2011.

Whittaker, Thomas. Macrobius or Philosophy, Science and Letters in the year 400. Cambridge: University Press, 1923.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s